Jaka jest definicja zespołu suchego oka?
Zespół suchego oka, inaczej kseroftalmia lub suche zapalenie spojówek to schorzenie, w którym dochodzi do zaburzeń w składzie filmu łzowego. Tylko film łzowy o odpowiednim składzie i wytwarzany w wystarczającej ilości zapewnia prawidłowe odżywiane i utrzymywane przedniego odcinka oka w dobrej kondycji.
Zaburzenie równowagi w filmie łzowym prowadzi do wystąpienia objawów, które mogą być bardzo zróżnicowane, ponieważ zespół suchego oka jest wieloczynnikowym schorzeniem oraz zależy od uwarunkowań środowiskowych. Związany jest z występowaniem przewlekłego stanu zapalnego na powierzchni oka, dlatego nazywany jest również zaburzeniem powierzchni oka.
Jaka jest częstotliwość występowania zespołu suchego oka?
Zespół suchego oka jest powszechnym schorzeniem. Szacuje się, że objawy zespołu suchego oka pojawiły się lub pojawią, przynajmniej jednokrotnie, u prawie każdej osoby, a u około 1/3 ludzi na świecie objawy występują okresowo lub stale. W niektórych grupach symptomy zespołu suchego oka pojawiają się znacznie częściej (na przykład pośród użytkowników soczewek kontaktowych u około 75% osób).
Jakie są funkcje filmu łzowego?
Film łzowy to cienka warstwa ochronna, która wydzielana jest, by chronić przednią powierzchnię gałki ocznej przed wysuszaniem oraz zanieczyszczeniami. Pomaga w utrzymaniu anatomicznej i czynnościowej integralności powierzchni oka. Generuje gładką powierzchnię refrakcyjną gałki ocznej oraz tworzy odpowiednie środowisko do prawidłowego rozwoju komórek nabłonka rogówki. Ponadto oczyszcza rogówkę i spojówkę ze szkodliwych substancji.
Najważniejszą rolą filmu łzowego jest nawilżanie i odżywianie powierzchni oka, w tym przede wszystkim rogówki. Łzy na powierzchni gałki ocznej pełnią rolę „smaru”, który ułatwia swobodne ruchy powiek, a białka i inne substancje zawarte we łzach wykazują działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwgrzybiczne, chroniąc oko przed infekcjami.
Co wchodzi w skład filmu łzowego?
Film łzowy zbudowany jest z trzech warstw – śluzowej, wodnej i tłuszczowej. Każda z warstw ma inną funkcję, a przy zaburzeniu wydzielania jednej dochodzi do nieprawidłowej funkcji pozostałych. Zachwiana homeostaza powoduje występowanie objawów u pacjenta.
Warstwa śluzowa, zwana inaczej mucynową, jest najbardziej wewnętrzną warstwą filmu łzowego. Pozwala na długotrwałe ścisłe przyleganie filmu łzowego z powierzchnią rogówki poprzez zmianę hydrofobowego charakteru rogówki na hydrofilny, który może się łączyć z cząsteczkami wody. Warstwa śluzowa wytwarzana jest przez komórki kubkowe spojówki, krypty Henlego i gruczoły Manza. Rzadko występuje izolowane zaburzenie wytwarzania warstwy śluzowej. Najczęściej połączone jest z niedoborem innych warstw filmu łzowego.
Warstwa wodna to środkowa, najgrubsza warstwa filmu łzowego. Składa się z wody, elektrolitów oraz białek. Wydzielana jest przez gruczoły łzowe (główny i dodatkowe – gruczoły Krazuego w załamku spojówki oraz Wolfringa w okolicach tarczki powiekowej), a jej podstawowym zadaniem jest właściwe nawilżenie nabłonka rogówki oraz dostarczenie do niego tlenu. Dodatkowo usuwa z powierzchni oka drobne zanieczyszczenia (na przykład ciała obce, złuszczone komórki nabłonka) oraz utrzymuje gładką powierzchnię optyczną poprzez eliminowanie nieregularności przedniej powierzchni rogówki. Warstwa wodna ma również właściwości przeciwbakteryjne dzięki znajdującym się w składzie immunoglobulinom A, lizozymowi i laktoferynie.
Warstwa lipidowa stanowi najbardziej zewnętrzną warstwę filmu łzowego. Produkowana jest przez gruczoły Meiboma zlokalizowane na brzegach powiek. W jej skład wchodzą między innymi estry, trójglicerydy i wolne kwasy tłuszczowe. Warstwa lipidowa zapobiega nadmiernemu wysychaniu łez – odparowywaniu i oddawaniu ciepła z filmu łzowego. Jest to bardzo istotne szczególnie w sytuacji obniżonej wilgotności powietrza oraz ekspozycji na wiatr. Lipidy stabilizują film łzowy, a dzięki właściwościom hydrofobowym, łza utrzymuje się na powierzchni odcinka przedniego oka i nie spływa na skórę twarzy.
Podczas mrugania warstwa śluzowa stale przylega do nabłonka, tłuszczowa pozostaje nienaruszona, a wodna jest zasysana do dróg odprowadzających łzy.
Łzy z filmu łzowego mogą być wydzielane w trybie podstawowym oraz odruchowym. Układ adrenergiczny reguluje podstawowe wydzielanie łez, a układ parasympatyczny odpowiada za nagłe, odruchowe wydzielanie dużej ilości wodnistej wydzieliny.