Zapalenie spojówek to jedna z najbardziej powszechnych chorób oczu zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Może przebiegać jako izolowane zapalenie albo być częścią ogólnoustrojowej infekcji, np. zapalenie spojówek często występuje podczas wirusowej infekcji górnych dróg oddechowych.
Jakie są rodzaje zapalenia spojówek?
Zapalenia spojówek mogą mieć różnorodną przyczynę – zakaźną lub niezakaźną.
W zależności od czynnika wywołującego stan zapalny wyróżniamy najczęściej:
- bakteryjne zapalenie spojówek,
- wirusowe zapalenie spojówek,
- proste zapalenie spojówek,
- alergiczne zapalenie spojówek,
- zapalenie spojówek wywołane przez zespół suchego oka.
Infekcyjnymi zapaleniami spojówek są zakażenia bakteryjne i wirusowe. Zapalenia spojówek o charakterze nieinfekcyjnym to zapalenia: proste, alergiczne oraz spowodowane zespołem suchego oka. Jak zatem rozpoznać etiologię zapalenia spojówek? Należy poszukiwać charakterystycznych cech danego zapalenia.
W prostym niezapalnym zapaleniu spojówek istotą choroby jest zadrażnienie i przekrwienie spojówek wywołane przez czynnik niezakaźny. Czynnikiem drażniącym może być wiatr, ultrafiolet, suche powietrze, dym, para, gazy drażniące, patrzenie na łuk elektryczny przy spawaniu, itp. Najczęściej objawy są obustronnie, oko jest zaczerwienione, ale wydzielina nie występuje.
W alergicznym zapaleniu spojówek czynnik alergizujący wywołuje stan zapalny, powodując objawy obuocznie z dużym nasileniem świądu, z możliwym wystąpieniem obrzęku powiek i specyficznych grudek na spojówce.
Zespół suchego oka powoduje zmęczenie oczu, uczucie piasku pod powiekami i kłucie, szczególnie po długiej pracy wzrokowej. W żadnym z wyżej wymienionych nie występuje wydzielina ropna ani śluzowo ropna i oko nie jest sklejone tą wydzieliną.
W bakteryjnym zapaleniu spojówek może występować pieczenie, kłucie, uczucie ciała obcego, obrzęk powiek i spojówki, a przede wszystkim żółta, sklejająca oko wydzielina ropna, zasychająca na rzęsach i na brzegach powiek. Szczególnie dużo jest jej tuż po przebudzeniu. Początek choroby jest zwykle jednostronny, ale w późniejszym etapie może dojść do zajęcia również drugiego oka.
W wirusowym zapaleniu spojówek wydzielina jest wodnista, śluzowa, a obrzęk powiek i spojówek może być bardziej nasilony niż przy bakteryjnym zapaleniu. Częściej dochodzi też do zajęcia rogówki i występuje ból oka, światłowstręt. Wirusowe zapalenie spojówek często towarzyszy infekcji górnych dróg oddechowych, szczególnie jeśli czynnikiem sprawczym był adenowirus. Opisano również liczne zapalenia spojówek wywołane przez Sars-Cov-2 (COVID-19).
Czy każde zapalenie spojówek należy leczyć antybiotykami?
Antybiotyki to leki o aktywności biologicznej skierowanej przeciwko bakteriom. Nie mają aktywności przeciwwirusowej ani przeciwgrzybiczej. Nie działają przeciwalergicznie ani łagodząco, a wręcz mogą powodować nasilenie objawów podrażnienia poprzez zawarte w lekach konserwanty. Tylko bakteryjne zapalenie spojówek jest wskazaniem do zastosowania antybiotykoterapii. Gdy nie ma ropnej wydzieliny, która świadczy o etiologii bakteryjnej, antybiotyk nie pomoże.
Co bardzo ważne, bakteryjne zapalenie spojówek to choroba o przebiegu samoograniczającym. Oznacza to, że nie stosując żadnego leczenia objawy same się wycofają u większości pacjentów (z prawidłową odpowiedzią immunologiczną). Dlatego nie ma konieczności stosowania antybiotykoterapii w łagodnym zapaleniu spojówek o etiologii bakteryjnej.
Niepotrzebne i niezasadne zastosowanie antybiotyków powoduje narastanie antybiotykooporności, szczególnie jeśli nie kontynuuje się terapii po ustąpieniu ostrych objawów choroby. Musimy być świadomi, że na początku stosowania leku niszczymy te bakterie, które są najmniej oporne na antybiotyk. Po usunięciu bakterii wrażliwych, pozostaje szczep o zwiększonej oporności na dany antybiotyk, który wymaga dłuższego zastosowania antybiotyku, by go zniszczyć. Odstawiając szybciej antybiotyk te oporne bakterie namnażają się dalej i z czasem zaczynają dominować w infekcji.
Dodatkowo warto wspomnieć, że w Polsce antybiotyki są znacznie częściej stosowane niż na przykład w krajach skandynawskich, co powoduje narastającą w szybkim tempie antybiotykooporność bakterii. A jeśli bakterie staną się oporne na wszystkie antybiotyki, nie ma jak ich zwalczyć, bo leczenie antybiotykiem nie daje efektów – nie zabija lub nie hamuje namnażania bakterii. I niestety takie sytuacje są obecnie coraz częstsze, a w przyszłości będą bardzo istotnym problemem w medycynie. Światowa Organizacja Zdrowia alarmuje, że w 2019 roku z powodu oporności na produkty przeciwdrobnoustrojowe zmarło 1,27 mln osób, a naukowcy szacują, że do 2050 r. antybiotykooporność może być przyczyną śmierci nawet 10 mln ludzi rocznie (https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02724-0 ).
Jeśli nie antybiotyk, to co zastosować w leczeniu zapalenia spojówek?
Antyseptyk! Antyseptyki mają działanie odkażające z aktywnością przeciwbakteryjną, przeciwwirusową, przeciwgrzybiczą i przeciwpasożytniczą. Spektrum działania jest znacznie szersze niż antybiotyków, w związku z tym leczenie jest zdecydowanie bardziej uniwersalne. Także, jeśli zaczynać leczenie zapalenia spojówek bez konsultacji lekarskiej, to znacznie lepsze będzie zastosowanie kropli z antyseptykiem niż z antybiotykiem. Podobnie, jeśli zabierać coś do apteczki podróżnej lub posiadać w domu na tak zwany „wszelki wypadek”, to znacznie lepiej jest posiadać antyseptyk. Dodatkowo, niektóre antyseptyki mają właściwości powlekające, dzięki czemu mogą łagodzić zadrażnienie i ból, tworząc powłokę ochronną na oku, która przypomina soczewkę kontaktową. Antybiotyki nie są złotym lekiem na wszystkie choroby. Idealnie jest, kiedy możemy zastosować krople lub żel antyseptyczny, który ma też właściwości wspomagające regenerację i/lub nawilżające. Dzięki temu unikamy konieczności stosowania 2-3 rodzajów kropli, a wystarczą jedne. Pozwala to uzyskać znacznie wyższą skuteczność leczenia, bo przecież znacznie łatwiej jest nam pamiętać o zakraplaniu oka 3-4 razy dziennie, niż np. 8-12 razy dziennie.
Co powinno niepokoić i kiedy zgłosić się do lekarza z zapaleniem spojówek?
Zapalenie spojówek nie powinno powodować obniżenia ostrości widzenia, dlatego jeśli występuje jakiekolwiek pogorszenie ostrości widzenia (po obfitym wypłukaniu worka spojówkowego z wydzieliny ropnej) należy zgłosić się do lekarza. Jeśli występuje obfita wydzielina, silne przekrwienie czy światłowstręt należy się zgłosić do lekarza w trybie pilnym.
Jeśli występują objawy zapalenia spojówek nie stosujmy antybiotyków, które nam pozostały z poprzedniego leczenia (ryzyko kontaminacji opakowania groźnymi drobnoustrojami), nie używajmy antybiotyków przepisanych z innego powodu (np. w zapaleniu ucha – gdyż łączone z glikokortykosteroidami niosą ryzyko pogorszenia stanu zapalnego np. w wirusowych zapaleniach) i nie próbujmy uzyskać antybiotyku w aptece, składając deklarację, że receptę niezwłocznie dostarczymy. Wybierzmy antyseptyk bez recepty, który jest znacznie bardziej uniwersalny, ma szersze spektrum działania i nie powoduje narastania lekooporności bakteryjnej.