Od czego zacząć leczenie zespołu suchego oka?
Podstawą leczenia zespołu suchego oka jest stosowanie kropli nawilżających, które inaczej nazywane są sztucznymi łzami. Substytuty łez zmniejszają dyskomfort i ryzyko uszkodzenia nabłonka rogówki. Na rynku dostępnych jest bardzo wiele rodzajów kropli różniących się składem i opakowaniem. Jak zatem wybrać najlepsze dla siebie?
Przede wszystkim unikajmy sztucznych łez z konserwantami! Konserwanty to związki chemiczne o działaniu bakteriobójczym, dzięki którym drobnoustroje nie rozwijają się w leku. Najczęściej wykorzystywanym konserwantem w okulistyce jest chlorek benzalkonium, który działa jak substancja powierzchniowo czynna, powodując nasilenie objawów zespołu suchego oka. Na szczęście większość dostępnych na rynku kropli nawilżających nie zawiera konserwantów, ponieważ ma specjalnie skonstruowane opakowania, w których krople nie cofają się do wewnątrz opakowania, zapobiegając w ten sposób zanieczyszczeniu sztucznych łez drobnustrojami. Przy zakupie warto jednak się upewnić, czy krople, które chcemy kupić nie mają w składzie chlorku benzalkonium.
Które krople nawilżające są najlepsze?
Należy być świadomym, że nie ma kropli idealnych, które pomogą każdemu pacjentowi, tak samo, jak nie ma idealnego kremu do twarzy, który będzie pasował wszystkim. Jeśli krople nie przynoszą ulgi, podrażniają oczy, wywołują szczypanie, pieczenie, zadrażnienie oczu, to nie są to krople, które powinny być stosowane długotrwale w leczeniu. Należy wtedy spróbować innych kropli nawilżających.
Sztuczne łzy są substytutem naszych naturalnych łez, w skład oprócz wody wchodzi: chlorek sodowy (około 0,9%) nadający im słonawy smak, białka (około 0,5-0,7%) – albuminy, lizozym (który rozpuszcza błonę komórkową bakterii), globuliny, kwas askorbinowy, cukier, mocznik i elektrolity.
Sztuczne łzy składają się głównie z wody oraz środków utrzymujących je na powierzchni oka, czyli polimerów. Najczęściej stosowaną substancją jest kwas hialuronowy (w postaci hialuronianu sodu), który występuje fizjologicznie w tkankach oka i cechuje się dużą lepkością. Na powierzchni oka wiąże wodę, przez co zapobiega parowaniu i zmniejsza podrażnienie. Nie jest usuwany z powierzchni oka podczas mrugnięć, co pozwala rzadziej stosować sztuczne łzy. Stężenie kwasu hialuronowego waha się od 0,05% do 0,4%. Nie każdy toleruje kwas hialuronowy w większym stężeniu. Dla niektórych te krople są za mocne, dlatego nie należy wybierać maksymalnego stężenia kwasu hialuronowego od początku leczenia.
Jakie inne substancje są zawarte w sztucznych łzach?
Istnieje wiele substancji, które wchodzą w skład sztucznych łez, wśród których najważniejsze to: ektoina, heparyna, prowitamina B5 (dekspanthenol), trehaloza i substancje izolowane z roślin w postaci wyciągów. Ektoina działa łagodząco, przeciwalergicznie, przeciwświądowo. Heparyna jest substancją zbliżoną swą chemiczną strukturą do hialuronianu sodu, przez co nawilża rogówkę i chroni przed podrażnieniami. Dekspantenol jest analogiem kwasu pantotenowego z grupy witamin B, ma działanie nawilżające oraz dodatkowo przyczynia się do ochrony i regeneracji uszkodzeń nabłonka. Trehaloza to dwucukier, który występuje w wielu organizmach żywych. Chroni powierzchnię oka przed przesuszeniem, a także stresem oksydacyjnym. Wyciąg z pachnotki zwyczajnej zawiera polifenole, które działają przeciwzapalnie i przeciwalergicznie. Wyciąg z borówki lub aloesu działa łagodząco. Gliceryna i fosforylocholina suplementują warstwę lipidowa filmu łzowego i chronią komórki nabłonka rogówki przed apoptozą (śmiercią) wynikającą z tzw. stresu osmotycznego, czyli zwiększonej osmolarności filmu łzowego spowodowanej nasilonym odparowaniem łez.
Niektóre krople zawierają substancje probiotyczne, które przywracają naturalny mikrobiom oka, dzięki temu po miejscowej antybiotykoterapii, po zabiegach operacyjnych na oczach, szybciej wyciszą objawy zespołu suchego oka.
Standardowe sztuczne łzy suplementują warstwę wodną filmu łzowego. Przy niedostatecznym wydzielaniu łez wspomagają i nawilżają oczy. Należy jednak pamiętać, że jeśli występuje dysfunkcja gruczołów Meiboma lub zapalenie brzegów powiek wtedy należy suplementować również warstwę tłuszczową filmu łzowego.
Jeszcze niedawno na rynku dostępnych było bardzo niewiele preparatów, które suplementują wszystkie warstwy filmu łzowego, ale obecnie jest dostępnych już kilka produktów. Każdy z nich jest trochę innym preparatem, z innym składem, należy więc sprawdzić, czy dane krople są dla nas odpowiednie. Dostępne są również w sklepach internetowych, cieszące się dużą renomą za granicą, krople importowane z Kanady, które poprawiają jakość i stabilizują warstwę lipidową filmu łzowego. Na rynku dostępne są również krople uzupełniające tylko warstwę tłuszczową wskazane w dysfunkcji gruczołów Meiboma.
Czy wszystkie preparaty są kroplami?
Sztuczne łzy cechują się różną lepkością i gęstością. Niektóre preparaty mają gęstość porównywalną do wody, inne cechują się bardziej żelową konsystencją. Preparaty zawierające metylocelulozę mają zwiększoną nieznacznie lepkość i działają osmoprotekcyjnie. Preparaty zawierające karbomer są gęstsze i bardziej przypominają konsystencją żelową.
Im gęstszy preparat tym dłużej utrzymuje się na powierzchni oka (można rzadziej stosować), ale przez zwiększenie gęstości i lepkości filmu łzowego może nieznacznie zamazywać widzenie, a nawet powodować zadrażnienie gałki ocznej. I tu również nie można oczekiwać, że im gęstszy preparat, tym lepszy dla każdego. Najczęściej tylko pacjenci z zaawansowanym zespołem suchego oka wymagają zastosowania sztucznych łez w formie żelu. W stanach łagodnych zespołu suchego oka znacznie lepiej działają krople, łagodniej wyciszając objawy zespołu suchego oka.
Kiedy stosujemy sztuczne łzy profilaktycznie, w sytuacjach zmniejszonej częstotliwości mrugania (np. przed długotrwałą pracą przy komputerze, w trakcie intensywnej nauki, przed sesją studencką) krople delikatnie nawilżą i zabezpieczą oczy przed wysychaniem. Żel natomiast jest bardzo dobrym rozwiązaniem w przypadku zastosowania sztucznych łez awaryjnie, na przykład, gdy występuje silne zadrażnienie (po ekspozycji na silny wiatr, słońce, po długotrwałej pracy przy komputerze). Wtedy nawet jednorazowe podanie sztucznych łez w formie żelu przynosi dużą ulgę.
Wybierając krople nawilżające należy również wziąć pod uwagę opakowanie, w jakim występują. Mogą to być buteleczki zawierające 5-10 ml sztucznych łez (co stanowi od 100 do 300 kropli według producentów sztucznych łez) lub pojedyncze plastikowe pojemniczki, tzw. minimsy, które przeznaczone są do jednokrotnego użycia od razu po otwarciu opakowania. Jeśli ktoś często stosuje krople, to bardziej ekonomiczne i ekologiczne będą duże multidawkowe opakowania, które mogą być stosowane przez dłuższy czas. Jeśli natomiast stosujemy krople okazjonalnie, to znacznie lepszym pomysłem jest otwarcie jednego minimsa niż całej buteleczki. Minimsy łatwiej też zabrać ze sobą do kosmetyczki, torebki czy teczki.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze kropli?
Data przydatności po otwarciu kropli w buteleczkach jest różna i wynosi od 4 tygodni do nawet 12 miesięcy. Opakowanie 10ml zawiera około 300 kropli, także jeśli stosujesz krople mniej niż 5 razy dziennie, nie wykorzystasz leku w ciągu 4 tygodni. Należy wtedy zwrócić uwagę na okres ważności po otwarciu. Istotne jest również zapisanie na opakowaniu daty pierwszego użycia kropli (np. D.O. [data otwarcia] 21.03.2022), ponieważ krople po tym czasie mogą stracić swoje właściwości fizykochemiczne i zamiast łagodzić objawy zespołu suchego oka mogą działać drażniąco. Po przekroczeniu daty przydatności kropli do użycia po pierwszym otwarciu mogą rozwinąć się również w opakowaniu szkodliwe drobnoustroje, które zaaplikowane na powierzchnię oka mogą wywołać infekcję gałki ocznej.
Dodatkowo, użytkownicy soczewek kontaktowych powinni zwrócić uwagę, czy dane krople można stosować na soczewki kontaktowe. Preparaty, które można stosować na soczewki kontaktowe mogą być używane, gdy soczewki kontaktowe mamy na oczach lub je zakładamy. Natomiast preparaty, które można stosować przy używaniu soczewek kontaktowych powinny być używane po ściągnięciu soczewek kontaktowych. Wtedy pojawia się adnotacja w ulotce: „Po wkropleniu preparatu należy odczekać, co najmniej 15 minut przed ponownym założeniem soczewki.” Przy noszeniu soczewek kontaktowych należy unikać kropli zawierających konserwanty, ponieważ niektóre z nich mogą wchodzi w reakcję z materiałem, z którego zbudowane są soczewki niszcząc go lub powodując przebarwienia.
Krople zawierające fenylefrynę lub inne substancje obkurczające naczynia krwionośne, nie powinny być stosowane dłużej niż 7 dni. Fenylefryna wywołuje skurcz naczyń krwionośnych powodując szybkie ustąpienie przekrwienia i podrażnienia gałki ocznej. Dochodzi za zamaskowania objawów podrażnienia oczu, a nie do usunięcia przyczyny objawów. Dlatego jeśli masz jutro własny ślub, wystąpienie w telewizji czy sesję zdjęciową zastosuj te krople. Miej jednak świadomość, że po tym ważnym wydarzeniu objawy zespołu suchego oka mogą wrócić ze zdwojoną siłą (przez anemizację spojówki) i będzie potem potrzebna dłuższa lub bardziej intensywna terapia sztucznymi łzami.
Podsumowując, by znaleźć preparat idealny należy zwrócić uwagę na skład (obecność konserwantów, substancje zawarte w kroplach i ich stężenia), opakowanie i datę przydatności do użycia po otwarciu buteleczki a także przede wszystkim na wskazania do zastosowania odpowiednich kropli. I choć artykuł zawiera wiele informacji praktycznych, to w wyborze najlepszego preparatu najlepiej doradzi lekarz po przeprowadzonym badaniu oczu. Jeśli masz jakieś wątpliwości, nie odczuwasz dużej ulgi po zastosowaniu kropli nawilżających, warto skonsultować się z lekarzem okulistą. Zamieszczone w artykule informacje są generalnym przewodnikiem praktycznym, które nie zastąpią zindywidualizowanej porady lekarskiej. W leczeniu zaawansowanych przypadków zespołu suchego oka krople nawilżające mogą nie wystarczyć. Konieczne może być zastosowane innego leczenia (na przykład krople z glikokortykosteroidami, leki immunosupresyjne), o przepisaniu których zadecyduje lekarz okulista. Lekkarz okulista może też zadecydować o wdrożeniu specjalistycznego leczenia, jak np. terapia QMR (Quantum Molecular Resonance) czyli stymulacja gruczołów Meiboma i gruczołu łzowego polem elektromagnetycznym wysokich częstotliwości (terapia Rexon-Eye), stymulacja intensywnym światłem pulsacyjnym, masaż gruczołów Meiboma (np. przy zastosowaniu urządzenia NuLids), zastosowanie ciepłych okładów (np. z wykorzystaniem specjalistycznych masek) itp.